07
مه
در محیطهای ابری مانند داینامیکس ۳۶۵، درک این نکته ضروری است که مسؤولیت حفاظت از دادهها بین شما و مایکروسافت به اشتراک گذاشته شده است. مایکروسافت به صورت پیشفرض از زیرساختها و دادههای شما در برابر بلایای طبیعی و خرابیهای گسترده محافظت میکند، اما این بدان معنا نیست که از تمام سناریوهای احتمالی مانند حذف اشتباه دادهها توسط کاربران یا خرابشدن اطلاعات در اثر یک بهروزرسانی نادرست، پیشگیری میکند. بنابراین، استراتژی پشتیبانگیری شما باید شامل ترکیبی از قابلیتهای داخلی و راهکارهای تکمیلی باشد. پشتیبانگیری میتواند در سطوح مختلفی انجام شود، از جمله پشتیبانگیری از پایگاه داده اصلی، پشتیبانگیری از پروندهها و مستندات ذخیره شده، و حتی پشتیبانگیری از تنظیمات و شخصیسازیهای انجام شده روی سامانه.
انتخاب نوع پشتیبانگیری به حساسیت دادهها و سرعت مورد نیاز برای بازگردانی آنها بستگی دارد. برخی از سازمانها نیاز دارند که هر ساعت از دادههای حیاتی خود نسخه پشتیبان تهیه کنند، در حالی که برای برخی دیگر، یک پشتیبانگیری روزانه نیز کافی است. این تصمیمگیری باید بر اساس تحلیل دقیق نیازهای کسبوکار و با در نظر گرفتن مفاهیمی مانند هدف نقطه بازیابی صورت گیرد که نشاندهنده حداکثر میزان دادهای است که سازمان میتواند از دست بدهد. برای مثال، یک مؤسسه مالی ممکن است نرخ هدف نقطه بازیابی بسیار پایینی معادل چند دقیقه داشته باشد، در حالی که یک سازمان آموزشی ممکن است با هدف نقطه بازیابی روزانه نیز بتواند به کار خود ادامه دهد.
مایکروسافت به صورت خودکار و بدون نیاز به تنظیمات اضافی توسط مشتری، از تمام محیطهای تولیدی داینامیکس ۳۶۵ پشتیبانگیری میکند. این پشتیبانگیریها در فواصل منظم انجام شده و در چندین مرکز داده متفاوت در یک منطقه جغرافیایی ذخیره میشوند. این ویژگی که با استفاده از فناوری «مناطق در دسترس» پیادهسازی شده، تضمین میکند که حتی اگر یک مرکز داده به طور کامل از کار بیفتد، دادههای شما در مرکز داده دیگر قابل دسترس خواهند بود. این قابلیت به خصوص در برابر بلایای طبیعی که ممکن است یک منطقه خاص را تحت تأثیر قرار دهد، یک لایه حفاظتی قوی ایجاد میکند.
با این حال، این پشتیبانگیریهای داخلی بیشتر برای بازیابی در مقیاس بزرگ و در سطح زیرساخت طراحی شدهاند و ممکن است برای بازگردانی سریع یک رکورد خاص که به اشتباه حذف شده، ایدهآل نباشند. بنابراین، آگاهی از محدودیتهای این پشتیبانگیریها و تکمیل آنها با راهکارهای دیگر، بخش مهمی از یک استراتژی جامع است. برای مثال، مایکروسافت این پشتیبانگیریها را برای محیطهای غیرتولیدی مانند محیط آزمایشی یا توسعهدهندگان با همان سطح از حفاظت ارائه نمیدهد، که این نکته بسیار حائز اهمیتی است و باید در برنامهریزیهای خود مد نظر قرار دهید.
اگرچه مایکروسافت دادهها را در یک منطقه جغرافیایی به صورت افزونه ذخیره میکند، اما برخی سازمانها به دلیل الزامات قانونی یا سیاستهای داخلی، نیاز دارند که یک کپی از دادههای خود را در یک منطقه جغرافیایی دیگر نیز نگهداری کنند. برای این منظور، مایکروسافت قابلیتی به نام «بازیابی از فاجعه خودکار» را فراهم کرده است. با فعالسازی این ویژگی، شما میتوانید از دادههای محیط تولیدی خود در یک منطقه جغرافیایی دیگر که معمولاً صدها کیلومتر با منطقه اصلی فاصله دارد، یک نسخه پشتیبان تهیه کنید.
این کار سطح حفاظت را در برابر بحرانهایی که ممکن است یک منطقه جغرافیایی وسیع را تحت تأثیر قرار دهند، به حداکثر میرساند. فعالسازی این سرویس ممکن است هزینههای اضافی به همراه داشته باشد، اما برای سازمانهایی که تداوم کسبوکار برایشان حیاتی است، یک سرمایهگذاری ضروری محسوب میشود. لازم به ذکر است که برای استفاده از این قابلیت، محیط شما باید از نوع «مدیریتشده» بوده و به یک طرح پرداختی متصل باشد. این قابلیت به شما امکان میدهد تا در شرایط بحرانی، محیط خود را در سریعترین زمان ممکن در منطقه دوم راهاندازی کنید.
دادههای ذخیره شده در پایگاه داده تنها بخشی از سرمایهگذاری شما بر روی داینامیکس ۳۶۵ هستند. شخصیسازیها، افزونهها، گردش کارهای سفارشی و گزارشهای طراحی شده نیز ارزش حیاتی دارند و باید در استراتژی پشتیبانگیری شما لحاظ شوند. از دست رفتن این موارد میتواند به اندازه از دست رفتن خود دادهها مخرب باشد، زیرا بازگردانی دستی آنها بسیار زمانبر و هزینهبر است. تصور کنید پس از یک حمله سایبری، نه تنها دادههای خود را از دست دادهاید، بلکه افزونههای سفارشیسازی شدهای که طی ماهها توسعه داده بودید نیز نابود شدهاند.
خوشبختانه، بسیاری از این موارد را میتوان به عنوان «راهحل» از سامانه خارج کرده و به صورت پروندههای فشرده در یک مخزن امن ذخیره کرد. توصیه میشود که همیشه یک نسخه پشتیبان از تمام راهحلهای سفارشی خود در یک سامانه کنترل نسخه یا حداقل در یک فضای ذخیرهسازی خارجی نگهداری کنید. همچنین، مستندسازی دقیق تنظیمات و پیکربندیهای انجام شده میتواند در شرایط بحرانی بسیار راهگشا باشد. این کار نه تنها فرآیند بازگردانی را تسریع میبخشد، بلکه از بروز خطاهای احتمالی در هنگام پیکربندی مجدد نیز جلوگیری میکند.
هیچ استراتژی پشتیبانگیری بدون تعیین اهداف مشخص، کامل نخواهد بود. دو پارامتر کلیدی که باید برای سازمان خود تعریف کنید، هدف زمان بازیابی و هدف نقطه بازیابی هستند. هدف زمان بازیابی حداکثر زمان مجاز برای بازگردانی کامل سامانه و دادهها پس از یک فاجعه است. برای یک کسبوکار آنلاین، این زمان ممکن است تنها چند دقیقه باشد، در حالی که برای یک سازمان دیگر میتواند چندین ساعت باشد. از سوی دیگر، هدف نقطه بازیابی تعیین میکند که حداکثر چه مقدار از دادهها بر حسب زمان میتواند از دست برود. اگر هدف نقطه بازیابی شما ۴ ساعت باشد، به این معناست که نسخههای پشتیبان باید حداقل هر ۴ ساعت یکبار تهیه شوند.
تعیین این اهداف نیازمند تعامل نزدیک بین تیم فناوری اطلاعات و مدیران کسبوکار است. شما باید هزینههای ناشی از توقف سامانه و از دست رفتن دادهها را با هزینههای پیادهسازی و نگهداری یک استراتژی پشتیبانگیری قوی مقایسه کرده و بهترین تصمیم را اتخاذ کنید. پس از تعیین این اهداف، تمام فرآیندها و فناوریهای پشتیبانگیری باید به گونهای طراحی شوند که تحقق این اهداف را تضمین کنند. برای مثال، اگر هدف زمان بازیابی سازمان شما ۲ ساعت تعریف شده باشد، فرآیند بازگردانی شما باید بتواند در این بازه زمانی به طور کامل اجرا شود و تیم فنی باید برای رسیدن به این هدف آموزش دیده باشد.
همچنین بخوانید: مشکلات رایج در نصب داینامیکس 365
بازگردانی سازمان فرآیندی است که طی آن، وضعیت یک سازمان در داینامیکس ۳۶۵ به یک نقطه مشخص در گذشته بازگردانده میشود. این عملیات معمولاً با استفاده از یک نسخه پشتیبان که در یک بازه زمانی معین تهیه شده است، انجام میگیرد. تصور کنید بهطور ناخواسته تعداد زیادی از رکوردهای فرصتهای فروش را حذف کردهاید یا یک بهروزرسانی نادرست باعث شده است که تعداد زیادی از سوابق مشتریان با خطا مواجه شوند. در چنین سناریوهایی، بازگردانی سازمان میتواند به عنوان یک راهکار نجاتبخش عمل کند و شما را به وضعیت قبل از وقوع حادثه بازگرداند.
این فرآیند با بازیابی ساده یک رکورد از سطل زباله متفاوت است و یک عملیات جامع در سطح پایگاه داده محسوب میشود. به همین دلیل، انجام آن نیازمند دقت و برنامهریزی قبلی است تا از بازگردانی صحیح و کامل دادهها اطمینان حاصل شود. همچنین باید توجه داشت که بازگردانی سازمان معمولاً به یک محیط جدید یا به عنوان جایگزین محیط موجود انجام میشود و ممکن است با کمی توقف سرویس همراه باشد. بنابراین، بهتر است این عملیات در ساعات کمترافیک و با هماهنگی کامل تیمهای مربوطه انجام شود تا کمترین تأثیر منفی بر روی کسبوکار داشته باشد.
مایکروسافت روشهای مختلفی را برای بازگردانی سازمان در اختیار مدیران سامانه قرار داده است که هر کدام برای سناریوهای خاصی طراحی شدهاند. یکی از رایجترین روشها، استفاده از مرکز مدیریت قدرت است. در این روش، مدیر سامانه میتواند با مراجعه به بخش محیطها، گزینه بازگردانی را انتخاب کرده و با مشخص کردن زمان مورد نظر، فرآیند بازگردانی را آغاز کند. این روش معمولاً برای مواقعی مناسب است که نیاز به بازگردانی کل محیط به یک نقطه مشخص در گذشته دارید.
روش دیگر، بازگردانی به کمک تیم پشتیبانی مایکروسافت است. در برخی موارد خاص که بازگردانی از طریق مرکز مدیریت امکانپذیر نباشد یا مشکل پیچیدهتری رخ داده باشد، میتوانید یک درخواست پشتیبانی ثبت کرده و از تیم متخصص مایکروسافت برای بازگردانی دادههای خود کمک بگیرید. این روش ممکن است زمانبرتر باشد، اما برای موارد بحرانی و پیچیده، اطمینان خاطر بیشتری ایجاد میکند. همچنین، برای سناریوهای خاص مانند بازگردانی بخشی از دادهها یا انتقال دادهها به یک محیط دیگر، ممکن است نیاز به استفاده از ابزارهای شخص ثالث یا راهکارهای سفارشی باشد.
فرآیند بازگردانی سازمان در داینامیکس ۳۶۵ معمولاً شامل چند مرحله مشخص و استاندارد است که رعایت ترتیب آنها برای موفقیتآمیز بودن عملیات ضروری میباشد. اولین گام، شناسایی دقیق زمان وقوع حادثه و تعیین نقطه بازیابی مناسب است. شما باید مشخص کنید که دقیقاً به کدام نسخه پشتیبان نیاز دارید و چه بازه زمانی از دادهها باید بازگردانی شوند. این کار نیازمند بررسی دقیق گزارشها و ثبت رویدادهای سامانه است تا بتوان زمان دقیق بروز مشکل را شناسایی کرد.
گام دوم، اطلاعرسانی به تمامی کاربران و ذینفعان مربوطه است. از آنجایی که عملیات بازگردانی ممکن است باعث قطع موقت سرویس یا از دست رفتن تغییرات اخیر شود، بهتر است تمام افرادی که با سامانه کار میکنند از این موضوع مطلع باشند و از هرگونه ورود داده جدید به سامانه خودداری کنند. گام سوم، انجام عملیات بازگردانی از طریق مرکز مدیریت قدرت یا با کمک تیم پشتیبانی است. در این مرحله، شما باید محیط مقصد را مشخص کرده و تنظیمات مربوط به بازگردانی را پیکربندی کنید. گام نهایی نیز بررسی و اعتبارسنجی دادههای بازگردانی شده است تا اطمینان حاصل شود که عملیات به درستی انجام شده و تمام اطلاعات مورد نیاز به سامانه بازگشته است.
پیش از آنکه دکمه بازگردانی را فشار دهید، توجه به چند نکته حیاتی میتواند از بروز مشکلات بعدی جلوگیری کرده و فرآیند را برای شما هموارتر سازد. اولین و مهمترین نکته، تهیه یک نسخه پشتیبان دستی از وضعیت فعلی سامانه است. این کار به شما امکان میدهد در صورتی که بازگردانی به نتیجه مطلوب نرسید یا بخشی از دادههای جدیدتر را نیاز داشتید، بتوانید به وضعیت قبل از بازگردانی بازگردید. این یک اقدام احتیاطی هوشمندانه است که بسیاری از مدیران باتجربه سامانه از آن غافل نمیشوند.
نکته دوم، مستندسازی کامل تنظیمات و پیکربندیهای فعلی سامانه است. گاهی اوقات بازگردانی یک سازمان به یک نسخه قدیمیتر، ممکن است برخی از تنظیمات و شخصیسازیهای جدید را تحت تأثیر قرار دهد. با داشتن یک مستند کامل از تنظیمات فعلی، میتوانید پس از اتمام بازگردانی، به سرعت تنظیمات مورد نیاز را مجدداً اعمال کنید. نکته سوم نیز توجه به تفاوتهای احتمالی در ساختار دادهها و افزونهها بین نسخه پشتیبان و سامانه فعلی است. اگر پس از تهیه نسخه پشتیبان، تغییرات ساختاری در پایگاه داده یا افزونهها ایجاد شده باشد، بازگردانی ممکن است با چالشهایی مواجه شود که نیاز به بررسی و رفع آنها توسط تیم فنی خواهد داشت.
فرآیند بازگردانی سازمان همیشه به سادگی و بدون مشکل پیش نمیرود و ممکن است با چالشهایی همراه باشد که آگاهی از آنها به شما کمک میکند تا آمادگی بیشتری برای مواجهه با چنین شرایطی داشته باشید. یکی از رایجترین چالشها، ناهماهنگی در دادهها پس از بازگردانی است. این مشکل زمانی رخ میدهد که برخی از جدولهای پایگاه داده به درستی بازگردانی نشده باشند یا رابطه بین دادهها دچار اختلال شده باشد. برای غلبه بر این چالش، انجام آزمونهای جامع بر روی دادههای بازگردانی شده و مقایسه آنها با گزارشهای پیش از حادثه ضروری است.
چالش دیگر، طولانی شدن زمان بازگردانی بیش از حد پیشبینی شده است. گاهی اوقات به دلیل حجم بالای دادهها یا مشکلات فنی، عملیات بازگردانی بسیار بیشتر از زمان مورد انتظار طول میکشد و این موضوع میتواند برنامههای کسبوکار را مختل کند. برای غلبه بر این چالش، توصیه میشود که فرآیند بازگردانی را در محیطهای غیرتولیدی و به صورت دورهای آزمایش کنید تا از زمان تقریبی آن مطلع شوید. همچنین، مشکل از دست رفتن تغییرات انجام شده پس از نقطه بازیابی یکی دیگر از چالشهای مهم است. کاربران ممکن است پس از بازگردانی، متوجه شوند که تغییرات مهمی که در ساعات پایانی قبل از حادثه انجام دادهاند، از بین رفته است. برای کاهش اثر این مشکل، بهتر است فرآیند بازگردانی در ساعات کمکاری انجام شود و کاربران موظف شوند که تغییرات حیاتی خود را پیش از شروع عملیات، به صورت دستی ذخیره یا خروجی بگیرند.
آزمون بازیابی از فاجعه به مجموعه اقدامات و مانورهایی گفته میشود که سازمان برای اطمینان از کارآمد بودن برنامههای پشتیبانگیری و بازگردانی خود انجام میدهد. این آزمونها صرفاً به معنای چک کردن وجود نسخههای پشتیبان نیست، بلکه فرآیندی عملیاتی است که طی آن، تیم فناوری اطلاعات سعی میکند سناریوهای مختلف بحران را شبیهسازی کرده و سامانه را در یک محیط آزمایشی یا حتی واقعی بازگردانی کند. اهمیت این آزمونها زمانی روشن میشود که در شرایط بحرانی واقعی، متوجه شوید نسخههای پشتیبان شما خراب هستند یا فرآیند بازگردانی آنها به درستی مستندسازی نشده است.
بسیاری از سازمانها سالها بدون هیچگونه آزمایش عملی، صرفاً به تهیه نسخههای پشتیبان ادامه میدهند و تصور میکنند که در صورت وقوع حادثه، همه چیز به راحتی قابل بازگردانی است. اما تجربه نشان داده است که اولین باری که یک فرآیند بازگردانی انجام میشود، اغلب با مشکلات پیشبینینشده زیادی همراه است. به همین دلیل، انجام دورهای آزمونهای بازیابی از فاجعه، مانند یک بیمه نامه عمل میکند که مطمئن میشوید در زمان نیاز، میتوانید روی آن حساب کنید. این آزمونها نه تنها سلامت فنی فرآیندها را تضمین میکنند، بلکه باعث افزایش آمادگی روانی و مهارت عملی تیم فنی در مواجهه با شرایط اضطراری نیز میشوند.
آزمونهای بازیابی از فاجعه را میتوان در سطوح مختلفی با پیچیدگیهای گوناگون اجرا کرد که هر کدام اهداف و کاربردهای خاص خود را دارند. یکی از سادهترین انواع، آزمون بررسی صحت نسخههای پشتیبان است. در این روش، تیم فنی به صورت تصادفی یکی از نسخههای پشتیبان را انتخاب کرده و سعی میکند آن را در یک محیط آزمایشی بازگردانی کند. هدف اصلی در این مرحله، اطمینان از این است که پروندههای پشتیبان سالم بوده و قابلیت بازگردانی دارند. این نوع آزمون معمولاً کمترین هزینه و زمان را داشته و میتواند به صورت ماهانه یا فصلی انجام شود.
نوع دیگر، آزمون بازگردانی کامل است که بسیار جامعتر و دقیقتر از نوع قبلی میباشد. در این آزمون، تیم فناوری اطلاعات یک سناریوی بحران کامل را شبیهسازی کرده و تمام مراحل بازیابی از فاجعه را از ابتدا تا انتها اجرا میکند. این مراحل شامل اطلاعرسانی به ذینفعان، فعالسازی فرآیندهای اضطراری، بازگردانی کامل دادهها از نسخه پشتیبان، پیکربندی مجدد تنظیمات و در نهایت تأیید عملیاتی بودن سامانه میشود. این نوع آزمون بسیار زمانبرتر و هزینهبرتر است، اما ارزش اطلاعاتی آن برای سازمان بسیار بالاست. بهترین حالت این است که این آزمون حداقل سالی یک بار و ترجیحاً در یک محیط کاملاً شبیهسازی شده انجام شود تا از ایجاد اختلال در محیط اصلی تولید جلوگیری گردد.
یک آزمون بازیابی از فاجعه موفق، بدون برنامهریزی دقیق و از پیش تعیینشده امکانپذیر نیست. اولین گام در این برنامهریزی، تعیین بازههای زمانی مناسب برای انجام آزمونها است. بسته به حساسیت دادهها و نیازهای کسبوکار، میتوانید برنامهای تنظیم کنید که در آن آزمونهای ساده و سریع به صورت ماهانه یا فصلی، و آزمونهای جامع و کامل به صورت سالانه انجام شوند. همچنین باید توجه داشته باشید که زمان انجام آزمونها نباید با دورههای اوج کاری سازمان همپوشانی داشته باشد، زیرا حتی اگر آزمون در محیط آزمایشی انجام شود، ممکن است منابع سامانه را تحت تأثیر قرار دهد یا تمرکز تیم فنی را از وظایف اصلی منحرف کند.
گام بعدی در برنامهریزی، تعیین سناریوهای مختلف بحران است. بهتر است آزمونهای خود را بر اساس محتملترین و بحرانیترین سناریوهایی که ممکن است برای سازمان رخ دهد، طراحی کنید. برای مثال، میتوانید سناریوی حذف عمدی بخشی از دادههای حیاتی توسط یک کاربر خرابکار، سناریوی حمله باجافزاری که تمام دادهها را قفل میکند، یا سناریوی از کار افتادن کامل یک مرکز داده به دلیل قطعی برق یا بلایای طبیعی را شبیهسازی کنید. هر چه سناریوها واقعیتر و متنوعتر باشند، آمادگی سازمان برای مواجهه با شرایط واقعی بیشتر خواهد بود. در پایان هر آزمون، باید یک گزارش کامل از نتایج، چالشها و زمانهای صرف شده تهیه کنید تا بتوانید فرآیندها را برای دفعات بعد بهبود بخشید.
یکی از مهمترین بخشهای هر آزمون بازیابی از فاجعه، مستندسازی دقیق نتایج و درسهایی است که از این فرآیند گرفته میشود. صرفاً انجام آزمون و کسب اطمینان از صحت عملکرد، کافی نیست و باید تمام جزئیات مربوط به آن ثبت و ضبط شود. این مستندات باید شامل زمان شروع و پایان هر مرحله از فرآیند بازگردانی، مشکلات و خطاهای پیش آمده، راهحلهای موقتی که برای غلبه بر مشکلات به کار گرفته شده، و نکات مثبتی که باعث تسریع کار شده است، باشند. همچنین باید نام افرادی که در هر بخش از عملیات نقش داشتهاند و وظایف آنها به طور دقیق مشخص شود.
این مستندات ارزشمندترین منبع برای بهبود مستمر فرآیندهای بازیابی از فاجعه هستند. با تحلیل این گزارشها، میتوانید نقاط ضعف و تنگناهای فرآیند را شناسایی کرده و برای رفع آنها برنامهریزی کنید. برای مثال، ممکن است متوجه شوید که مرحله تأیید صحت دادههای بازگردانی شده، زمان بسیار زیادی میبرد و میتوان با خودکارسازی بخشی از این فرآیند، آن را تسریع بخشید. همچنین ممکن است مشخص شود که برخی از اعضای تیم نیاز به آموزش بیشتر در زمینه ابزارهای خاص دارند. درسهای گرفته شده از هر آزمون باید به بروزرسانی و بهبود برنامه اصلی بازیابی از فاجعه منجر شوند تا در آزمون بعدی، فرآیند روانتر و سریعتری را تجربه کنید.
نتایج حاصل از آزمونهای بازیابی، معمولاً نقاط ضعف و کمبودهایی را در برنامه فعلی بازیابی از فاجعه آشکار میسازند که باید در اسرع وقت برطرف شوند. ممکن است آزمون نشان دهد که هدف زمان بازیابی تعیین شده برای سازمان، غیرواقعبینانه و دور از دسترس است و باید آن را اصلاح کرد. یا شاید مشخص شود که نسخههای پشتیبان تهیه شده، تمام دادههای مورد نیاز را پوشش نمیدهند و باید استراتژی پشتیبانگیری را تغییر داد. در برخی موارد نیز ممکن است مشخص شود که مستندات موجود برای بازگردانی، قدیمی یا ناقص هستند و اعضای جدید تیم نمیتوانند از آنها استفاده کنند.
رفع این نواقص باید در اولویت کاری تیم فناوری اطلاعات قرار گیرد. پس از شناسایی هر مشکل، باید یک برنامه عملی برای رفع آن تدوین کرده و زمانبندی مشخصی برای اجرای آن تعیین کنید. این اقدامات اصلاحی میتوانند شامل تهیه نرمافزارهای جدید، افزایش ظرفیت سختافزاری، برگزاری دورههای آموزشی برای کارکنان، یا بازنویسی مستندات باشند. پس از اجرای هر اقدام اصلاحی، توصیه میشود که آزمون بعدی بازیابی، به طور ویژه بر روی همان بخش متمرکز شود تا از رفع کامل مشکل اطمینان حاصل گردد. این چرخه مداوم آزمون، تحلیل، بهبود و بهروزرسانی، تضمین میکند که برنامه بازیابی از فاجعه شما همیشه پویا، کارآمد و متناسب با تغییرات محیط کسبوکار و فناوری باقی بماند.
مرکز مدیریت قدرت به عنوان داشبورد اصلی مدیریت تمام سرویسهای مرتبط با داینامیکس ۳۶۵ و پلتفرم قدرت، نقش بسیار مهمی در فرآیندهای پشتیبانگیری و بازیابی اطلاعات ایفا میکند. این درگاه تحت وب، محیطی یکپارچه را در اختیار مدیران سامانه قرار میدهد تا بتوانند تمام محیطهای سازمان خود را مشاهده، مدیریت و پیکربندی کنند. از طریق این مرکز، شما میتوانید به راحتی به گزینههای مربوط به پشتیبانگیری دسترسی داشته باشید، وضعیت نسخههای پشتیبان را بررسی کنید و در صورت نیاز، فرآیند بازگردانی یک سازمان را آغاز نمایید. رابط کاربری نسبتاً ساده و راهنمای گامبهگام موجود در این مرکز، حتی مدیرانی را که تجربه فنی عمیقی ندارند نیز قادر میسازد تا عملیات اساسی بازیابی را انجام دهند.
علاوه بر این، مرکز مدیریت قدرت امکان مشاهده تاریخچه فعالیتها و ممیزی را نیز فراهم میکند که برای تحلیل علت بروز یک حادثه و تعیین نقطه مناسب برای بازگردانی بسیار حیاتی است. با بررسی این ثبت رویدادها، میتوانید متوجه شوید که دقیقاً چه کسی و در چه زمانی چه تغییری در سامانه اعمال کرده که منجر به بروز مشکل شده است. این قابلیت به ویژه در سازمانهای بزرگ با تعداد کاربران بالا، میتواند در تشخیص سریع ریشه مشکل بسیار کمککننده باشد. همچنین امکان تعیین سطح دسترسیهای مختلف برای مدیران در این مرکز وجود دارد تا اطمینان حاصل شود که تنها افراد مجاز میتوانند عملیات حساسی مانند بازگردانی اطلاعات را انجام دهند.
یکی از قدرتمندترین قابلیتهایی که مایکروسافت برای بازیابی اطلاعات در داینامیکس ۳۶۵ در اختیار مشتریان قرار داده است، امکان بازگردانی در لحظه میباشد. این ویژگی به شما اجازه میدهد تا یک محیط را به وضعیت آن در یک ساعت و دقیقه خاص در گذشته بازگردانید. برای مثال، اگر متوجه شوید که در ساعت ۱۰:۱۵ صبح امروز، یک اشتباه انسانی منجر به حذف تعداد زیادی از دادههای حیاتی شده است، میتوانید محیط خود را به وضعیت آن در ساعت ۱۰:۱۴ بازگردانید، یعنی دقیقاً لحظهای قبل از وقوع حادثه. این قابلیت برای محیطهای تولیدی به صورت پیشفرض فعال است و مایکروسافت نسخههای پشتیبان را برای یک بازه زمانی مشخص نگهداری میکند.
با این حال، این قابلیت نیز محدودیتهایی دارد که آگاهی از آنها ضروری است. اولاً، بازگردانی در لحظه معمولاً به معنای بازگردانی کل محیط است و شما نمیتوانید تنها یک جدول خاص یا یک مجموعه داده مشخص را انتخاب کرده و بازگردانید. ثانیاً، این فرآیند ممکن است بسته به حجم دادهها، زمان قابل توجهی چند ساعت طول بکشد و در این مدت، محیط مقصد در دسترس نخواهد بود. ثالثاً، پس از بازگردانی، هرگونه تغییری که پس از نقطه بازیابی در سامانه اعمال شده است مانند ورود دادههای جدید یا ویرایش رکوردهای موجود برای همیشه از دست میرود، مگر اینکه قبلاً به صورت جداگانه از آنها خروجی گرفته باشید. بنابراین، استفاده از این قابلیت باید با آگاهی کامل از این محدودیتها و در شرایطی انجام شود که مطمئن هستید منفعت آن بسیار بیشتر از ضرر ناشی از از دست رفتن تغییرات اخیر است.
سطل بازیافت در داینامیکس ۳۶۵ یکی از سادهترین و در عین حال پرکاربردترین ابزارهای بازیابی اطلاعات در سطح روزمره است. هنگامی که یک کاربر یک رکورد مانند یک مخاطب، فرصت فروش یا فعالیت را به طور تصادفی حذف میکند، این آیتم بلافاصله و برای همیشه از بین نمیرود، بلکه ابتدا به سطل بازیافت منتقل میشود. این سطل بازیافت در دو سطح عمل میکند: یک سطل بازیافت برای هر کاربر که آیتمهای حذف شده توسط آن کاربر را نشان میدهد و یک سطل بازیافت در سطح سازمان که تمام آیتمهای حذف شده توسط همه کاربران را در خود جای داده است. مدیران سامانه و کاربرانی که مجوزهای لازم را دارند، میتوانند به این سطلها دسترسی پیدا کرده و آیتمهای حذف شده را به راحتی و با چند کلیک ساده به مکان اصلی خود بازگردانند.
این قابلیت برای مواردی که خطای انسانی به سرعت شناسایی میشود، یک راهکار نجاتبخش و بسیار سریع است. با این حال، سطل بازیافت نیز محدودیت زمانی دارد. آیتمهای حذف شده به صورت دائمی در سطل بازیافت باقی نمیمانند و پس از گذشت یک بازه زمانی مشخص، به طور خودکار توسط سامانه پاکسازی میشوند. پس از این مرحله، دیگر امکان بازیابی آیتمها از طریق سطل بازیافت وجود ندارد و باید به سراغ روشهای پیچیدهتر مانند بازگردانی کل سازمان از نسخه پشتیبان رفت. بنابراین، به کاربران و مدیران توصیه میشود که به محض مشاهده حذف اشتباه یک آیتم، در اسرع وقت برای بازیابی آن از سطل بازیافت اقدام کنند تا از پاک شدن دائمی آن جلوگیری شود.
قابلیت کپی کردن محیط یکی دیگر از ابزارهای قدرتمند در داینامیکس ۳۶۵ است که اگرچه مستقیماً برای بازیابی اطلاعات طراحی نشده، اما میتواند در سناریوهای مرتبط با آن بسیار مفید واقع شود. این ویژگی به مدیران سامانه اجازه میدهد تا از یک محیط موجود یک کپی دقیق تهیه کرده و آن را به عنوان یک محیط جدید ایجاد کنند. این کپی میتواند شامل تمام دادهها، شخصیسازیها، افزونهها و تنظیمات محیط مبدأ باشد. کاربرد اصلی این قابلیت در زمینه بازیابی اطلاعات، ایجاد یک محیط امن برای آزمون فرآیندهای بازگردانی بدون خطر تأثیرگذاری بر روی محیط اصلی تولید است.
برای مثال، فرض کنید میخواهید تأثیر بازگردانی یک نسخه پشتیبان قدیمی را بر روی ساختار دادهها و گردش کارهای فعلی خود بررسی کنید. به جای آنکه مستقیماً روی محیط تولید این کار را انجام دهید که بسیار پرخطر است، میتوانید ابتدا یک کپی از محیط تولید تهیه کنید، سپس فرآیند بازگردانی را بر روی این کپی اجرا نمایید و نتایج را در یک محیط ایزوله و بیخطر مشاهده کنید. همچنین در شرایطی که یک حادثه منجر به خرابی بخشی از دادهها شده است، میتوانید از این قابلیت برای ایجاد یک کپی از محیط آسیبدیده استفاده کنید و سپس عملیات بازیابی را روی این کپی انجام دهید تا از هرگونه خطای احتمالی در فرآیند بازگردانی جلوگیری شود. این رویکرد، لایهای از ایمنی را به فرآیندهای حساس بازیابی اطلاعات اضافه میکند.
علاوه بر ابزارها و قابلیتهای داخلی که مایکروسافت در اختیار مشتریان قرار داده است، یک اکوسیستم گسترده از شرکتهای شخص ثالث نیز وجود دارند که راهکارهای تخصصی و پیشرفتهای را برای پشتیبانگیری و بازیابی اطلاعات در داینامیکس ۳۶۵ ارائه میدهند. این ابزارها معمولاً قابلیتهایی فراتر از امکانات استاندارد مایکروسافت دارند، مانند پشتیبانگیری در سطح رکورد که به شما اجازه میدهد تنها یک رکورد خاص یا یک گروه از رکوردها را بدون نیاز به بازگردانی کل سازمان بازیابی کنید. برخی دیگر نیز قابلیت جستجوی پیشرفته در میان نسخههای پشتیبان، زمانبندی انعطافپذیرتر برای پشتیبانگیری، و ذخیرهسازی نسخههای پشتیبان در مکانهای دلخواه مانند سرورهای داخلی سازمان یا فضای ابری سایر ارائهدهندگان را فراهم میکنند.
استفاده از این ابزارهای شخص ثالث به ویژه برای سازمانهایی که نیاز به رعایت مقررات سختگیرانه حفاظت از دادهها مانند مقررات بانک مرکزی یا قوانین حفظ حریم خصوصی دارند، میتواند بسیار حیاتی باشد. این ابزارها اغلب گزارشهای ممیزی دقیقتری ارائه داده و امکان نگهداری طولانیمدت نسخههای پشتیبان برای چندین سال را فراهم میکنند. با این حال، انتخاب و پیادهسازی این راهکارها نیازمند بررسی دقیق و آگاهی از هزینهها و پیچیدگیهای آنهاست. همچنین باید اطمینان حاصل کنید که ابزار انتخابی شما با آخرین نسخه داینامیکس ۳۶۵ سازگار بوده و توسط شرکت ارائهدهنده به خوبی پشتیبانی میشود. ترکیب هوشمندانه ابزارهای داخلی مایکروسافت با این راهکارهای تکمیلی میتواند یک استراتژی پشتیبانگیری و بازیابی اطلاعات کاملاً جامع و بدون نقص را برای سازمان شما به ارمغان آورد.
همچنین بخوانید: عیبیابی عملکرد کند Microsoft Dynamics 365
تدوین یک خطمشی مدون و رسمی برای پشتیبانگیری، اولین و مهمترین گام در مسیر حفاظت از دادههای سازمان در برابر حوادث پیشبینینشده است. این خطمشی باید به صورت یک سند رسمی و با همکاری تیمهای فناوری اطلاعات، حقوقی و مدیران ارشد کسبوکار تهیه شود و به تأیید نهایی برسد. در این سند باید به پرسشهای اساسی پاسخ داده شود: از چه دادههایی باید پشتیبانگیری شود؟ چند وقت یکبار این کار انجام شود؟ نسخههای پشتیبان تا چه مدت باید نگهداری شوند؟ چه کسانی مسئول اجرای این فرآیندها هستند؟ و مهمتر از همه، در صورت بروز بحران، چه مراحلی باید به ترتیب طی شود تا سامانه به حالت عادی بازگردد. وجود چنین سندی باعث میشود که سلیقههای شخصی و تصمیمگیریهای لحظهای در شرایط بحرانی جای خود را به رویههای از پیش تعیین شده و آزموده شده بدهند.
علاوه بر این، خطمشی پشتیبانگیری باید پویا و زنده باشد و متناسب با تغییرات سازمان بهروزرسانی شود. برای مثال، اگر سازمان شما یک بخش جدید به داینامیکس ۳۶۵ اضافه میکند یا حجم دادههای خود را به طور چشمگیری افزایش میدهد، باید تأثیر این تغییرات را بر روی برنامه پشتیبانگیری بررسی کرده و در صورت نیاز، تعداد دفعات یا نوع پشتیبانگیری را اصلاح کنید. همچنین توصیه میشود که این خطمشی حداقل سالی یک بار مورد بازبینی قرار گرفته و با آخرین الزامات قانونی و بهترین شیوههای صنعت تطبیق داده شود. وجود یک خطمشی مدون، نه تنها فرآیندها را نظاممند میکند، بلکه در ممیزیهای داخلی و خارجی نیز به عنوان یک سند معتبر و نشانگر بلوغ فرآیندی سازمان قابل ارائه خواهد بود.
آمارها نشان میدهد که بخش قابل توجهی از حوادث منجر به از دست رفتن دادهها، ریشه در خطاهای انسانی دارد. کاربران ممکن است به دلیل عدم آشنایی کافی با سامانه، به اشتباه رکوردهای مهمی را حذف کنند، اطلاعات نادرست وارد نمایند یا بر روی پیوندهای مخرب کلیک کنند که منجر به نفوذ بدافزارها به سامانه شود. بنابراین، سرمایهگذاری بر روی آموزش و آگاهسازی کاربران، یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش چشمگیر این نوع خطرها و در نتیجه کاهش وابستگی به فرآیندهای پرهزینه و زمانبر بازگردانی اطلاعات است. آموزشها باید به زبان ساده و قابل فهم برای همه کاربران، صرفنظر از سطح مهارت فنی آنها، ارائه شود.
این آموزشها باید شامل مباحثی مانند نحوه صحیح کار با دادهها در داینامیکس ۳۶۵، آشنایی با مفهوم سطل بازیافت و نحوه بازیابی آیتمهای حذف شده توسط خود کاربران، شناسایی ایمیلهای فریبنده و خطرهای امنیتی، و اهمیت رعایت سیاستهای امنیتی سازمان باشد. همچنین میتوان با برگزاری کارگاههای عملی و شبیهسازی سناریوهای واقعی، تأثیرگذاری آموزشها را افزایش داد. علاوه بر آموزشهای اولیه، باید برنامههای تازهسازی دورهای نیز در نظر گرفته شود تا اطلاعات کاربران همواره بهروز باقی بماند. کاربری که درک درستی از ارزش دادهها و پیامدهای از دست رفتن آنها داشته باشد، قطعاً با دقت و مسئولیتپذیری بیشتری با سامانه کار خواهد کرد.
یکی از اصول بنیادین امنیت اطلاعات که تأثیر مستقیمی بر کاهش خطر از دست رفتن دادهها دارد، اصل حداقل دسترسی و تفکیک وظایف است. بر اساس این اصل، هر کاربر در سامانه باید تنها به آن دسته از دادهها و قابلیتهایی دسترسی داشته باشد که برای انجام وظایف شغلی خود به آنها نیاز دارد و نه بیشتر. برای مثال، یک کارشناس فروش به دادههای حقوق و دستمزد نیاز ندارد و نباید به آنها دسترسی داشته باشد. همچنین، یک کاربر عادی هرگز نباید اجازه حذف گسترده رکوردها یا دسترسی به تنظیمات مدیریتی سامانه را داشته باشد. پیادهسازی صحیح این اصل، به طور چشمگیری از بروز خطاهای انسانی عمدی یا سهوی در مقیاس بزرگ جلوگیری میکند.
تفکیک وظایف نیز به این معناست که وظایف حساس و حیاتی بین چند نفر تقسیم شود تا یک نفر به تنهایی نتواند یک فرآیند حیاتی را به طور کامل انجام دهد. برای مثال، بهتر است فردی که اجازه ایجاد یک کاربر جدید در سامانه را دارد، اجازه تعیین سطح دسترسی آن کاربر را نداشته باشد. یا فردی که میتواند از دادهها خروجی بگیرد، لزوماً نباید بتواند دادهها را حذف کند. پیادهسازی این تفکیکها در داینامیکس ۳۶۵ با استفاده از امکانات مدیریت دسترسی و نقشهای امنیتی به خوبی امکانپذیر است. با اعمال این محدودیتهای هوشمندانه، حتی اگر یک حساب کاربری به خطر بیفتد یا کاربری دچار اشتباه شود، دامنه خسارت احتمالی به شدت محدود خواهد بود.
پیشگیری همیشه بهتر از درمان است، و این جمله در حوزه حفاظت از دادهها نیز صادق است. با پیادهسازی یک سامانه پایش مستمر و هشداردهی هوشمند، میتوان بسیاری از مشکلات را در مراحل اولیه شناسایی کرد، پیش از آنکه به بحرانی جدی تبدیل شوند. برای مثال، میتوان هشدارهایی تعریف کرد که در صورت حذف تعداد غیرعادی رکورد در یک بازه زمانی کوتاه، یا در صورت ورود یک کاربر از یک مکان جغرافیایی غیرمعمول، یا در صورت تلاش برای دسترسی به دادههای حساس در خارج از ساعات کاری، بلافاصله به مدیران سامانه اطلاع داده شود. این هشدارها این امکان را فراهم میکنند که تیم امنیتی و فناوری اطلاعات بتوانند به سرعت وارد عمل شده و صحت عملیات را بررسی کنند.
ابزارهای مختلفی برای این منظور در دسترس هستند، از جمله قابلیتهای داخلی مرکز مدیریت قدرت و همچنین راهکارهای پیشرفتهتر شخص ثالث. این ابزارها با جمعآوری و تحلیل ثبت رویدادها و رخدادهای سامانه، الگوهای رفتاری نرمال را شناسایی کرده و در صورت مشاهده هرگونه انحراف از این الگوها، هشدار صادر میکنند. پایش مستمر نه تنها به شناسایی تهدیدات امنیتی کمک میکند، بلکه در شناسایی مشکلات فنی مانند کاهش ناگهانی کارایی سامانه یا خطاهای مکرر در فرآیندهای پشتیبانگیری نیز بسیار مؤثر است. با این رویکرد پیشگیرانه، شما میتوانید بسیاری از مشکلات را پیش از آنکه کاربران نهایی متوجه آنها شوند، شناسایی و رفع کنید.
در نهایت، هیچ فناوری، ابزار یا خطمشی به تنهایی نمیتواند تضمینکننده حفاظت کامل از دادهها باشد، مگر اینکه در سطح سازمان، فرهنگی مبتنی بر اهمیت و ارزش والای دادهها نهادینه شده باشد. این بدان معناست که تمام کارکنان سازمان، از مدیرعامل گرفته تا کارشناسان تازهکار، باید درک عمیقی از این موضوع داشته باشند که دادهها نه فقط یک سری اعداد و ارقام، بلکه دارایی اصلی و سرمایه حیاتی سازمان هستند. ایجاد چنین فرهنگی نیازمند تلاش مستمر و ارتباط مؤثر بین تیمهای مختلف است. مدیران ارشد باید شخصاً بر اهمیت حفاظت از دادهها تأکید کرده و در این زمینه الگو باشند.
این فرهنگسازی میتواند از طریق ابزارهای مختلفی مانند برگزاری جلسات منظم، ارسال خبرنامههای داخلی، تقدیر از کارمندانی که در زمینه رعایت امنیت اطلاعات نمونه هستند، و گنجاندن مباحث حفاظت از دادهها در فرآیندهای آشناسازی کارکنان جدید انجام شود. وقتی حفاظت از دادهها به یک ارزش و باور جمعی در سازمان تبدیل شود، کارکنان دیگر رعایت نکات امنیتی را یک الزام دست و پاگیر نمیبینند، بلکه آن را بخشی از مسئولیتهای حرفهای خود تلقی میکنند. در چنین سازمانی، احتمال وقوع خطاهای انسانی به حداقل میرسد و در صورت بروز حادثه، همه با هماهنگی و سرعت بیشتری برای حل مشکل اقدام میکنند. این فرهنگ، بالاترین سطح حفاظت را برای دادههای شما به ارمغان خواهد آورد.
بسیاری از سازمانها این دو مفهوم را با هم اشتباه میگیرند، در حالی که تفاوت اساسی با یکدیگر دارند. پشتیبانگیری به فرآیند تهیه نسخههای کپی از دادهها گفته میشود تا در صورت حذف یا خرابی، بتوان آنها را بازگرداند. اما بازیابی از فاجعه یک مفهوم گستردهتر و شامل برنامهریزی برای بازگرداندن کامل سرویسها و زیرساختهای فناوری اطلاعات پس از یک بحران بزرگ است. به عبارت ساده، پشتیبانگیری به دادهها مربوط میشود، در حالی که بازیابی از فاجعه به تداوم کسبوکار و بازگرداندن سریع خدمات میپردازد .
این دو مفهوم کلیدی در تنظیم استراتژی بازیابی اطلاعات بسیار حیاتی هستند. RTO یا هدف زمان بازیابی، به حداکثر مدت زمانی اشاره دارد که سازمان میتواند بدون سیستمهای خود به کار ادامه دهد و پس از آن باید سیستم مجدداً راهاندازی شود. RPO یا هدف نقطه بازیابی نیز به حداکثر مقدار دادهای اشاره دارد که سازمان میتواند از دست بدهد. برای مثال، اگر RPO پانزده دقیقه باشد، به این معناست که نسخههای پشتیبان باید حداکثر هر پانزده دقیقه یکبار تهیه شوند تا میزان اطلاعات از دست رفته از این مقدار فراتر نرود .
مایکروسافت برای محیطهای تولیدی (Production) داینامیکس ۳۶۵، از فناوری پیشرفتهای به نام «مناطق در دسترس» (Availability Zones) در مراکز داده خود استفاده میکند. در این معماری، دادههای یک سازمان به صورت همزمان در حداقل دو مرکز داده مجزا که در فاصله فیزیکی مناسبی از هم قرار دارند، replicated یا تکثیر میشوند. اگر یکی از این مراکز داده به دلیل یک فاجعه طبیعی دچار مشکل شود، سیستم به طور خودکار و بدون دخالت کاربر، به مرکز داده دیگر سوئیچ میکند و سرویسدهی ادامه مییابد .
آزمایش دورهای فرآیند بازگردانی که به آن مانور بازیابی از فاجعه نیز گفته میشود، تنها راه اطمینان از صحت عملکرد برنامههای پشتیبانگیری است. ممکن است نسخههای پشتیبان به طور منظم تهیه شوند، اما در زمان وقوع بحران متوجه شویم که این نسخهها خراب هستند یا فرآیند بازگردانی آنها به درستی مستندسازی نشده است. با انجام مانورهای دورهای (مثلاً هر شش ماه یکبار) میتوان از سلامت نسخههای پشتیبان و آمادگی کامل تیم فنی برای اجرای سریع فرآیند بازگردانی اطمینان حاصل کرد .
بازگردانی سازمان فرآیندی است که طی آن، یک نسخه پشتیبان از اطلاعات یک سازمان (Organization) به یک سازمان جدید یا همان سازمان موجود بازگردانده میشود. این عملیات معمولاً از طریق مرکز مدیریت قدرت (Power Platform Admin Center) و با کمک تیم پشتیبانی مایکروسافت یا به صورت سلفسرویس (self-service) برای برخی سناریوها قابل انجام است. این فرآیند به شما اجازه میدهد تا در صورت بروز خطاهای گسترده، به وضعیت قبل از وقوع حادثه بازگردید .
در این مقاله، تلاش کردیم تا اهمیت غیرقابل انکار برنامهریزی برای بازیابی اطلاعات و پشتیبانگیری در سیستم حیاتی Microsoft Dynamics 365 را بررسی کنیم. دریافتیم که پشتیبانگیری صرفاً کپیگیری از دادهها نیست، بلکه یک استراتژی هوشمندانه برای حفظ داراییهای سازمان در برابر انواع خطرات از جمله خطاهای انسانی، حملات سایبری و بلایای طبیعی است. همچنین با فرآیند بازگردانی سازمان (Organization Restore) آشنا شدیم که چگونه میتواند در کسری از زمان، یک سازمان را از یک نسخه پشتیبان به حالت عملیاتی بازگرداند. نکته حائز اهمیت دیگر، تفاوت میان پشتیبانگیری ساده و یک برنامه جامع بازیابی از فاجعه (Disaster Recovery) بود.
در این راستا، متوجه شدیم که یک برنامه بازیابی از فاجعه، فراتر از تهیه نسخه پشتیبان، به دنبال برقراری سریع خدمات و کاهش زمان خرابی (Downtime) است. در نهایت، دریافتیم که تمامی این استراتژیها و برنامهها زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهند که به صورت دورهای و عملیاتی مورد آزمایش قرار گیرند. انجام مانورهای بازیابی از فاجعه، تنها راه اطمینان از صحت عملکرد فرآیندها و آمادگی کامل تیم فنی برای مواجهه با شرایط اضطراری است. بنابراین، سرمایهگذاری بر روی یک برنامه مدون و آزمایششده برای بازیابی اطلاعات، نه یک هزینه، بلکه یک سرمایهگذاری مطمئن برای تضمین آینده کسبوکار است.
برای مطالعه دقیقتر و دریافت اطلاعات فنی بروز در این زمینه، میتوانید به مستندات رسمی شرکت مایکروسافت در خصوص «تداوم کسبوکار و بازیابی از فاجعه» مراجعه کنید. این منبع معتبر، جزئیات کاملی از قابلیتهای داخلی و تنظیمات پیشرفته را در اختیار شما قرار میدهد. از شما دعوت میکنم حتماً این لینک را باز کنید و با مطالعه آن، دانش خود را در این زمینه حیاتی تکمیل نمایید: [مستندات رسمی مایکروسافت در مورد تداوم کسبوکار و بازیابی از فاجعه در داینامیکس ۳۶۵] (https://learn.microsoft.com/en-us/power-platform/admin/business-continuity-disaster-recovery) .
در خبرنامه ما مشترک شوید و آخرین اخبار و به روزرسانی های را در صندوق ورودی خود مستقیماً دریافت کنید.

دیدگاه بگذارید